[ مقدمه مصحح ] حاجى زين الدين بنا به نوشته فرزندش احمد در كتاب « سرگذشت فيلسوفان و فضيلت علم و حكمت و تواريخ حكما « 1 » در سال 806 ه . ق در مولد و موطن خويش درگذشته است تنها اثرى كه از مؤلف بجامانده اختيارات بديعى است كه شامل مفردات و مركبات داروهاى طبى سنتى است و بتصريح وى در مقدمهء كتاب بهمسر سوگلى امير مبارز الدين شاهزاده بديع الجمال اهدا كرده و به همين مناسبت آن را اختيارات بديعى ناميده است حاجى زين العطار در مقدمهء كتاب قطعه‌اى آورده كه مسلما اثر طبع خود وى و دليل روشنى است كه طبع شعرى هم داشته است فرزندان مؤلف : از حاجى دو فرزند بنامهاى حسين و احمد بجاى مانده است فرزند ارشد يعنى حسين مانند پدر و جد خود طبيب مشهورى بوده است اما فرزند كوچكتر احمد نويسنده و مورخ بوده و از وى كتابى در دست است كه بعدا دربارهء آن گفتگو خواهيم داشت تأليفات صاحب ترجمه : بنا به نوشته فرزندش حاج احمد كتابهاى مؤلف عبارتند از : 1 - تحفة السلاطين 2 - دستور المتاكلين 3 - مفتاح الخزاين كه بعدا با تغييراتى تكامل يافته و اختيارات بديعى ناميده شده است 4 - رساله‌اى در صفت مردان و زنان 5 - دستور الزراعه 6 - دستور السعدا ( در سمنان خردمندان ) و بالاخره رساله‌هاى كوتاه ديگرى كه فرزندش نام و شرح آنها را بيان نكرده است . اختيارات بديعى اين كتاب تنها اثر باقيمانده از حاج زين العطار است كه بدوا در سه رسالهء جداگانه در ادويه مفرده ، ابدال و اصلاح داروها تنظيم يافته و در سال 767 ه . ق بنام مفتاح الخزاين منتشر كرده است نسخه‌اى از اين مجموعه كه گويا به خط خود مؤلف تحرير يافته در كتابخانه بادليان موجود است « 2 » مؤلف بعدا تغييراتى در كتاب داده و در سال 770 ه . ق بنام شاهزاده بديع الجمال همسر امير مبارز الدين محمد توشيح و بنام اختيارات بديعى به اين بانو هديه كرده است كتاب اختيارات بديعى بنوشتهء مؤلف در مقدمه مشتمل است بر مقدمه ، دو مقاله و خاتمه در مقدمه مختصرى در كليات و مآخذ ادويه و نگاهدارى آنها صحبت كرده است مقاله اول در بيان مفردات ادويه است كتابى كه اكنون در دست شما خوانندگان عزيز است شرح و بيان همين مقالهء اول است مقاله دوم در مركبات مستعمله و در شانزده بحروف تهجى است خاتمه لغت‌نامه‌ايست كه مؤلف براى تسهيل كار عطاران كه اين كتاب جهت اطلاع آنها نوشته شده است ترجمه لغات عربى داروها را به فارسى ياد كرده است اين كتاب احتمالا نخستين مجموعه‌ايست كه به فارسى دربارهء مفردات و مركبات گياهان داروئى نوشته شده است « 1 » كتاب تحفة المؤمنين « 2 » انتشار يافته و حكيم مؤمن در مقدمهء اثر خود بر صاحب اختيارات ايراداتى وارد ساخته و اثر خود را بهتر و كامل‌تر معرفى كرده است كاملترين و بهترين كتاب در اين زمينه دو كتاب مخزن الاديه و قرابادين كبير است كه مير حسين بن مير محمد علوى خراسانى شيرازى الاصل نوشته و تاكنون مورد استفاده اطباى سنتى است ماخذى كه صاحب اختيارات در تأليف خود از آنها استفاده كرده است حاج زين العطار از آثار اطباى پيش از خود چه كسانى كه در تلو كتاب خود بشرح داروها پرداخته‌اند و چه كسانى كه قبل از وى كتابى خاص در اين زمينه داشته‌اند سود جسته است البته اين كتابها يا ترجمه آثار پزشكان يونانى و يا كتب نويسندگان ايرانى بوده است تقريبا در متن كتاب از نظرات متجاوز از سى طبيب استفاده كرده است اما از دو اثر كه احتمالا آنها را با مبناى كتاب خود قرار داده بسيار سود جسته است گاهى عقيده يكى را بر ديگرى رجحان داده و زمانى نظر هر دو

--> ( 1 ) - ترجمه كتاب صيدنه ابو ريحان بيرونى نيز در قرن هشتم بوسيلهء ابو بكر بن على بن عثمان كاشانى نوشته و منتشر شده است ( 2 ) - محمد مؤمن بن مير محمد زمان حسينى طبيب تنكابنى ديلمى در زمان شاه سليمان صفوى ( 1077 - 1105 كتاب تحفة المومنين يا تحفه سليمانى را نوشته است